EKİNCİ QARA DEÑİZ TELÜKESİZLİK KONFERENTSIYASI ÇERÇİVESİNDE EKİNCİ PANEL MUNAQAŞA

“Global deñişüvler şartlarında dünya: ögge areket etüv. Faqrlı noqta-i nazarlardan global havfsızlıq ve Qara deñiz ile Azaq deñizinde telükesizlik” adlı ekinci panel munaqaşası vaqtında Halifaksta Halqara havfsızlıq forumınıñ prezidenti Piter Van Praag; “Council on Geostrategy” teşkilâtınıñ qurucısı ve strategik müdiri, “Sea Lords’ Sea Power Conference” birinci konferentsiyasınıñ teşkilâtçılarından biri Viktoriya Starik-Samolin; Panteon-Sorbonne Üniversitetiniñ ilmiy hadimi, Paris mudafaa ve strategiya forumınıñ teşkilâtçılarından biri Kristin Dügoen-Klemen; “Sofia Security Forum”nıñ qurucısı ve prezidenti, Bulğaristan Cumhuriyeti mudafaa naziriniñ muavini (2022) Yordan Bojilov çıqışlarda bulundı. Munaqaşanı Qırım Platforması Ekspert ağınıñ telükesizlik yönelişiniñ koordinatorı, Mudafaa strategiyaları merkezi başınıñ muavini, Ukraina mudafaa naziriniñ muavini (2019-2020) Alina Frolova alıp bardı.

Avropa ve ABD-ni 2022 senesi tek bir şey birleştirdi – Ukraianıñ küreşmege azır olması

— böyle fikirni Halifaksta Halqara havfsızlıq forumınıñ prezidenti Piter Van Praag ifade etti.

Cemiyette, 2022 senesi Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı tam miqyaslı cenk başlatmağa qararı ortaqlarnı – Avropa ve Amerika Birleşken Devletlerini birleştirgeni aqqında fikir bar. Amma bu doğru degil. 24 fevralda ortaqlar ayrı edi ve öyle alda da qaldılar. Olarnı tek Ukrainanıñ uruşmağa azır olğanı birleştirdi.

— dedi o. 

Piter Van Praag, barış ve uquq üstünliginiñ zevqini alğan er kesniñ Ukrainağa teşekkür bildilrmeli olğanını da qayd etti.

Onıñ sözlerine köre, Ukraina ortaqlarını ruhlandırıp, olarğa silâ bermek ve tecavuzcınıñ tecrit etilmesi yoluna çıqmaq içün sebep kösterdi. Rusiye ise bütün dünyanı Ukrainanıñ ğalebe qazanalmaycağına inandırmaq içün elinden kelgenini yapa.

Piter Van Praag, er kesniñ şimdi olğanlarnıñ – global bir cenk olğanını añlamaları kerek olğanını qayd etti. Ve bu cenkte Ukraina ğarp cebesinde, İsrail cenüp cebesinde bulunmaqta, ondan da ğayrı – Tayvanda da şimdilik buzlatılğan bir çatışma bar. Onıñ qayd etkenine köre, içki siyaset ketişatlarına baqmadan, ortaqlar birdemligini ğayıp etmemeli.

“Council on Geostrategy” teşkilâtınıñ qurucısı ve strategik müdiri, “Sea Lords’ Sea Power Conference” birinci konferentsiyasınıñ teşkilâtçılarından biri Viktoriya Starik-Samolin bularnı qayd etti:

“Rusiye Qara deñiz havzasında umumiy bir duşman oldı. Ondan da ğayrı, yer kürresiniñ başqa bir ucunda Çinniñ deñiz quvetlerini küçlendirme tedbirlerini arttırğanlarını köremiz. Bazıları alâ daa körmezlikke ura, lâkin biz seyyarede kerçek bir geosiyasiy zıtlaşuv, kerçek bir silâ yarışı başlanğanını köremiz.”

O, 24 fevral 2022 senesi Rusiyeniñ dünya telükesizligi temellerini yıqqanını da qayd etti.

“Ve o vaqıttan berli dünya telükesizligi, bütün bu quruluş yıqılayatqanını közetemiz, çünki kün-künden daa büyük bir basqı kösterile. Biz ise Rusiyeniñ er kes içün bir çağıruv olğanını, Çinniñ de aynı şekilde global havfzılıq sistemasına telüke köstergeni ğayesini keniş kütlelerge yaymaq kerekmiz”

— dep qoştı Viktoriya Starik-Samolin.

Ukrainadaki çatışmalarnıñ aqibeti Yaqın Şarqta da endi is etile. Bu, anda yaşağan eali içün pek ağır bir şey. Amma Rusiye-Ukraina cenki endi regional olmağanınıñ añlayışı, Ukraina içün yardım kösterilmesi ketişatını tezleştire bilir. Panteon-Sorbonne Üniversitetiniñ ilmiy hadimi, Paris mudafaa ve strategiya forumınıñ teşkilâtçılarından biri Kristin Dügoen-Klemen konferentsiya vaqtında böyle fikirnen paylaştı: “Episi vaqialar, şu cümleden Yaqın Şarqta, Ukrainağa yardım kösterüvni tezleştire bile, çünki bu tek cenk meselesi degil, bu global telükesizlik meselesidir”.

Kristin Dügoen-Klemenniñ sözlerine köre, şimdi Rusiye ve Ukraina arasında olğan çatışma, Kaşmirde olıp keçken çatışmağa beñzey. Rusiye vaziyetni qızıştırmaq içün aynı şekilde içtimaiy vaqialarnı qullana, demokratik ketişatlarğa qarışa, bunıñ içün demokratiya telükededir.

“Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsınıñ başlaması bir çoq Avropa devletleri içün uyanuv vaqtı oldı, çünki olar bu cenkniñ tek Ukrainağa qarşı olmağanını, Rusiyeniñ Avropada telükesizlik temellerini bozmağa tırışqanını, bunıñ ise em dünyada, em de Avropada havfsızlıqnı temin etken dünya tertibiniñ şube yaratacaq alğa ketirgenini añladı”. Bu aqta çıqışı vaqtında “Sofia Security Forum”nıñ qurucısı ve prezidenti, Bulğaristan Cumhuriyeti mudafaa naziriniñ muavini (2022) Yordan Bojilov söz yürsetti.

Avropalılar niayet, Rusiyeniñ öz menfaatlarını iletletmege azır olğanını degil de, bunı zorbalıqnen yapmağa başlağanını da kördi. Niayet, bizler yanımızda pek tecavuziy qomşumız olğanını añladıq, ve onıñ endi Ukrainanıñ “qapısını qaqmağa” başlağanını köremiz. Niayet er kes bunı duydı, ve Rusiyege qarşı alğı deñişmege başladı. Niayet, NATO Bulğaristan ve Romaniya kibi memleketlerde küçleriniñ arttırılması aqqında qonuşmağa başladı. Topraqlarımızda endi NATO arbiyleri buluna, biz de mudafaa küçlerimizni quvetlendiremiz. Avropa Birligi Şarq Avropa devletleriniñ telükesizligini teminlev yollarını yañıdan talil etmege başladı, ABD ise em arbiy, em siyasiy, em de iqtisadiy qısımlardan ibaret olacaq kompleks Qara deñiz strategiyası üzerinde çalışa.

— dep qayd etti o.

Aynı zamanda Yordan Bojilov nevbette kerekli olğan tedbirler aqqında da fikrini bildirdi: “Bunen ne yapmalımız? NATO olaraq daa çoq ğayret köstermelimiz dep tüşünem. Rusiyege yaqınlaşıp, kerçek toqtatma aletlerimiz olğanını köstermek kerekmiz. Ukrainağa mümkün olğanı qadar yardım etmelimiz ve bu yardım tek arbiy ceetten degil de, çeşit ceeten olmalı. “